Po rewolucji w Rosji oba majątki Wańkowiczów znalazły się za wschodnią granicą Rzeczpospolitej. Czasy te były dla Wańkowicza natchnieniem do napisania w 1934 roku „Szczenięcych lat” – opowieści o dzieciństwie i ziemiańskich tradycjach. Książka przyniosła mu duży sukces, choć wówczas nadal nie był przekonany, czy całkowicie poświecić się pisaniu.

W latach szkolnych na równi stawiał naukę i konspirację. W szkole średniej działał we władzach „Petu” – trójzaborowej organizacji młodzieżowej, zaś na studiach zasilił szeregi konspiracyjnego Związku Młodzieży Polskiej - „Zetu”, gdzie kształtowała się polska patriotyczna inteligencja. W Krakowie podjął studia na Wydziale Praw Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, jednocześnie uczył się w Szkole Nauk Politycznych, którą ukończył w roku 1914. Skończył również studia prawnicze w Warszawie.

W 1916 roku poślubił w Kijowie Zofię z Małagowskich. Do wojska nie poszedł, gdyż posiadał zdobyty nielegalnie tzw. "biały bilet", potwierdzający jego krytyczny stan zdrowia. Mimo to, jako student działał w Związku Strzeleckim. Walczył na frontach
I wojny światowej. W 1917 roku wstąpił do tworzących się w Rosji Polskich Sił Zbrojnych, zwanych Polskim Korpusem Wschodnim pod dowództwem gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego. W Korpusie brał udział w spisku, za co został aresztowany i skazany na karę śmierci przez rozstrzelanie, jednak w skutek presji otoczenia kary uniknął.

Po opuszczeniu Rosji pracował jako korespondent. Oskarżano go, że pisze artykuły w piłsudczykowskim "Rządzie i Wojsku" przeciw endecji oraz w endeckiej "Gazecie Warszawskiej" przeciw piłsudczykom.

Jego pierwszą książką były „Strzępy epopei” z przedmową Wacława Sieroszewskiego, który przepowiedział Wańkowiczowi pisarską karierę. Miał talent do zarabiania pieniędzy. Zajmował się dziennikarstwem, a także reklamą. Popularność osiągnął dzięki sloganowi reklamowemu „Cukier krzepi”. Dzięki wykształceniu był także naczelnikiem w wydziale prasowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a w roku 1926 założył Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, osiągając niezależność materialną.

Przed drugą wojną światową napisał jeszcze dwie książki, które odniosły sukces. „Na tropach Smętka” – reportaż z Prus Wschodnich, za który ścigany był przez hitlerowców oraz „Sztafetę” o polskim pochodzie gospodarczym, ukazującą trud młodego państwa w tworzenie COP-u.

Po wybuchu wojny w 1939 roku, trafił do Rumunii, gdzie powstały jego opowiadania żołnierskie. Mimo że był poza krajem, napisał najgłośniejsze dzieła o Wrześniu 39’ takie jak „Hubalczycy” i „Westerplatte”. W latach 1943-1946 był korespondentem wojennym we Włoszech i na Bliskim Wschodzie, co zaowocowało powstaniem „Bitwy o Monte Casino”. Ta epicka monografia składała hołd żołnierzom generała Andersa, uwieczniając męki Polaków na Wschodzie. Książka była prześladowana przez cenzurę, jednak do dziś uznawana jest za największy dorobek Wańkowicza.

W Powstaniu Warszawskim zginęła jedna z córek pisarza – Krystyna. Zburzono też jego rodzinny dom na Żoliborzu. Żonie udało się wydostać z kraju, zaś druga córka przebywała w Ameryce, gdzie w roku 1949 udał się Wańkowicz.

Choć na emigracji pisarz nie czuł się najlepiej, to publikował bardzo dużo. Powstały wtedy m.in. „Tworzywo”, „Droga do urzędowa” oraz w znacznym stopniu autobiograficzne „Ziele na kraterze”. Na zjeździe pisarzy emigracyjnych odmówił podpisu uchwały o niepublikowaniu w Polsce.

Po powrocie do Warszawy w 1958 roku, Wańkowicz zamieszkał w kamienicy na rogu Puławskiej i Rakowieckiej (vis-a-vis dawnego kina Moskwa), gdzie prowadził Dom Otwarty. Jeździł także po Polsce z odczytami, pisał artykuły do prasy, nawet do Trybuny Ludu.

W 1964 został pozbawiony prawa do druku. Z polecenia Władysława Gomułki aresztowany był na pięć tygodni i oskarżony o wysłanie do córki w Waszyngtonie stronicowego przemówienia, które zawierać miało „fałszywe informacje oczerniające Polskę Ludową” wyemitowane m.in. na antenie „Radia Wolna Europa”. Wańkowicz utrzymywał, że podczas pewnego spotkania w areszcie, ówczesny minister spraw wewnętrznych – Moczar powiedział: „No to k.....m... będzie pan siedział”. Wańkowicz miał odpowiedzieć: „No to k....m.. będę siedział”.
Skazany był na pięć lat więzienia. Wskutek amnestii karę obniżono do 1,5 roku, jednak i tak nigdy jej nie odbył. Podczas procesu odczytał 2, 5 godzinne przemówienie, oskarżając władzę o ograniczanie wolności słowa i praktyki cenzorskie. Przed gmachem sądu zgromadzili się licznie literaci i studenci, którzy wiwatowali na jego cześć. Sprawa skompromitowała władze komunistyczne, a Wańkowiczowi przyniosła sławę (W roku 1990 Sąd Najwyższy uchylił wyrok i uniewinnił pośmiertnie Wańkowicza).

Przez 20 ostatnich lat życia był najpopularniejszym i najbardziej poczytnym polskim pisarzem. Po powrocie do Polski, na jego odczyt w sali kongresowej PKiN, zabrakło biletów. Na wieczory autorskie przychodziły tłumy czytelników, a na wykładach na Uniwersytecie Warszawskim studenci szczelnie wypełniali Auditorium Maximum.

Pisarz był mistrzem języka polskiego, wrażliwym na różne odmiany i barwy polszczyzny, wychwytującym zmiany w nim zachodzące. Swój majstersztyk osadzał w opowieściach reportażowych, w których wierność dla faktów łączył z elementami fabularnej fikcji i swadą narracyjną. Dzieła Wańkowicza tłumaczone były na języki: niemiecki, angielski i francuski.

Melchior Wańkowicz zmarł 10 września 1974 roku. Ówcześni przedstawiciele władz zaproponowali córce – Marcie Erdman, pochowanie ojca na koszt państwa. Córka odmówiła, gdyż przed śmiercią Wańkowicz powiedział: „nie życzę sobie, by oni fotografowali się nad moją trumną”. (PK)

Wybrane utwory:

„Anoda i katoda” 1981
„Atlantyk – Pacyfik”
„Bitwa o Monte Cassino” 1945-1947
„C.O.P ognisko siły” 1938
„Droga do urzędowa”
„Hubalczycy” 1959
„Karafka La Fontaine’a” 1972
„Klub trzeciego miejsca”
„Królik i oceany”
„Kundlizm”
„Na tropach Smętka” 1936
„Od Stołpców po Kair” 1969
„Opierzona rewolucja” 1934
„Panorama losu polskiego” 1954-1955
„Prosto od krowy” 1965
„Przez cztery klimaty”
„Strzępy epopei”
„Szczenięce lata” 1934
„Szpital w Cichimiczach"
„Sztafeta” 1939
„Tędy i owędy” 1961
„Tworzywo” 1954
„Walczący Gryf”
„Westerplatte” 1959
„W kościołach Meksyku”
„Wojna i pióro”
„W pępku Ameryki”
„Wrzesień żagwiący”
„W ślady Kolumba” (3 części) 1967-1969
„Ziele na kraterze” 1951